माहितीचा अधिकार

माहिती अधिकार अर्ज अर्ज - अ , ब, क .

माहिती अधिकार कायदा (RTI) | सूचनेचा हक्क
माहिती अधिकार कायदा २००५ (RTI Act)

माहिती अधिकार
जाणून घ्या, विचारा, मिळवा

प्रशासकीय कार्यपद्धतीत पारदर्शकता व उत्तरदायित्व — कोणत्याही नागरिकाला सार्वजनिक प्राधिकरणाकडून माहिती मागण्याचा मूलभूत हक्क
३० दिवस
माहिती पुरवठा कालावधी
₹ १०
अर्ज शुल्क
२ स्तर
अपील प्रक्रिया
₹ २५०
दुसरे अपील शुल्क
📖 माहिती अधिकार म्हणजे काय?

माहिती अधिकार कायदा (RTI), 2005 हा भारतीय संसदेचा कायदा आहे जो नागरिकांना सरकारी अभिलेख, नोंदी, ठराव, आदेश, करार इत्यादी माहिती मिळवण्याचा हक्क देतो. या कायद्यामुळे प्रशासनातील पारदर्शकता, जबाबदारी आणि भ्रष्टाचारावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते.

सर्व नागरिकांसाठी समान हक्क ३० दिवसांत माहिती बंधनकारक नाकारल्यास कारणे स्पष्ट करणे आवश्यक
✍️ आरटीआय अर्ज कसा करावा? (स्टेप बाय स्टेप)
अर्ज तयार करा
हाताने किंवा टंकलेखन — स्पष्ट प्रश्न, संबंधित कार्यालयाचे नाव, अर्जदाराचा पत्ता.
शुल्क भरा
₹१० ची कोर्ट फी स्टॅम्प किंवा डिमांड ड्राफ्ट / पोस्टल ऑर्डर.
सादर करा
संबंधित सार्वजनिक माहिती अधिकाऱ्यांकडे (PIO) पोस्ट / ई-मेल / प्रत्यक्ष.
पावती घ्या
अर्ज सादर केल्याची पावती व तारीख जतन करा.
ऑनलाईन अर्ज : rtionline.gov.in (केंद्र सरकार) व राज्य सरकारांचे संबंधित पोर्टल
💰 शुल्क व कालमर्यादा
माहितीचा प्रकार / कारणशुल्क / कालावधी
आरटीआय अर्ज शुल्क (केंद्र/राज्य)₹१० (बिहार, महाराष्ट्र, इतर राज्ये बहुतांश)
अतिरिक्त फोटोकॉपी शुल्क (प्रति पान)₹२ प्रति पान (A4)
CD / फ्लॉपी / मोठ्या प्रतींसाठीवास्तविक खर्च
प्रथम अपील शुल्क₹० ते ₹५० (बहुतांश राज्यांत मोफत)
दुसरे अपील (मुख्य माहिती आयोग)₹२५० (केंद्रासाठी), राज्यांमध्ये ₹५० ते ₹२००
माहिती पुरवठ्याची वेळ : सामान्य अर्जासाठी ३० दिवस | जीवित / स्वातंत्र्याशी संबंधित असल्यास ४८ तास | तृतीय पक्षाची माहिती असल्यास ४० दिवस
📢 अपील प्रक्रिया व दंड
जर माहिती नाकारली गेली किंवा विलंब झाला तर...
प्रथम अपील
अर्ज केल्यापासून ३० दिवसांत माहिती न मिळाल्यास, पुढील ३० दिवसांत प्रथम अपीलीय अधिकारी (जिल्हा/विभागीय) यांच्याकडे अपील करू शकता. निर्णय ३०-४५ दिवसात देणे बंधनकारक.
दुसरे अपील – माहिती आयोग
प्रथम अपीलाच्या निर्णयावर समाधान नसेल तर राज्य माहिती आयोग / केंद्रीय माहिती आयोग येथे दुसरे अपील करता येते. आयोग दंड ठोठावू शकतो: प्रत्येक दिवसाला ₹२५० (कमाल ₹२५,०००)
माहिती अधिकाऱ्यावर शिस्तभंगाची कारवाई
🛡️ कोणती माहिती नाकारता येते? (अपवाद)

कलम ८ अन्वये, राष्ट्रीय सुरक्षा, परराष्ट्र संबंध, गुप्त गुन्हे तपास, व्यापार गुपिते, वैयक्तिक गोपनीयता (ज्याचा सार्वजनिक हिताशी संबंध नाही) या विषयीची माहिती नाकारली जाऊ शकते. तथापि, भ्रष्टाचार किंवा मानवी हक्क उल्लंघनाशी संबंधित माहिती गुप्त ठेवता येत नाही.

सरकारी कामकाजातील बहुतांश नोंदी, अंदाजपत्रके, योजनांची अंमलबजावणी याबाबत माहिती मिळू शकते.
🏘️ ग्रामपंचायत व स्थानिक प्रशासनात माहिती अधिकार

ग्रामपंचायत, जिल्हा परिषद, नगरपालिका यासारख्या स्थानिक स्वराज्य संस्थाही सार्वजनिक प्राधिकरण या व्याख्येत येतात. ग्रामपंचायतच्या खर्चाची माहिती, विकास कामे, मनरेगा मजुरांची यादी, स्वच्छता निधीचा वापर अशी सर्व माहिती मिळवता येते. ग्रामपंचायत सचिव / ग्रामसेवक हे सार्वजनिक माहिती अधिकारी (PIO) म्हणून काम करतात. विलंब झाल्यास तहसीलदार हे प्रथम अपीलीय अधिकारी असतात.

उदा: ग्रामपंचायतच्या बैठकीच्या नोटीसा, निधी वाटप, जात प्रमाणपत्र प्रक्रियेची स्थिती, बांधकाम परवानगी अर्जांची प्रगती.
💻 ऑनलाइन आरटीआय पोर्टल व सुविधा
  • केंद्र सरकारचे अधिकृत पोर्टलhttps://rtionline.gov.in
  • अनेक राज्यांचे (महाराष्ट्र, गुजरात, दिल्ली) स्वतंत्र ई-आरटीआय पोर्टल
  • ई-मेलने अर्ज पाठवता येतो (डिजिटल स्वाक्षरी अथवा स्कॅन केलेला अर्ज)
  • बीपीएल नागरिकांना कोणतेही शुल्क नाही (दारिद्र्य रेषेखालील प्रमाणपत्र आवश्यक)
सेवा हमी कायद्याशी संबंध
आरटीआय मुळे सेवा हमी कायद्याचे उल्लंघन उघडकीस येते. उदा. हमी कालावधीत सेवा न मिळाल्यास, आरटीआय अर्जाद्वारे त्या संदर्भातील अभिलेख मागवून कारवाई करता येते.
❓ वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
कोणत्या भाषेत अर्ज करू शकतो?

मराठी, हिंदी, इंग्रजी किंवा राज्याच्या अधिकृत भाषेत. ग्रामीण भागात मराठी अर्ज ग्राह्य धरला जातो.

शपथपत्र किंवा कारणे सांगणे आवश्यक आहे का?

नाही. माहिती मागण्याचे कारण सांगणे बंधनकारक नाही, फक्त अर्ज स्पष्ट असावा.

जर माहिती अधिकाऱ्याने विनाकारण उशीर केला तर?

प्रथम अपील करावे. माहिती आयोग दंड आकारू शकतो आणि कारवाईचे आदेश देऊ शकतो.

माहिती नाकारल्यास काय पर्याय आहेत?

आपण प्रथम अपीलीय अधिकारी यांच्याकडे ३० दिवसांत अपील करू शकता. तेथून निराकरण न झाल्यास राज्य / केंद्रीय माहिती आयोगात दुसरे अपील.

आपला अधिकार वापरा, प्रशासनाला जबाबदार बनवा

माहिती अधिकार कायदा हा लोकशाहीचा आधारस्तंभ आहे. कोणतीही सार्वजनिक सेवा, योजना, निधीचा वापर याबद्दल माहिती मागायला अजिबात संकोच करू नका.

नमुना आरटीआय अर्ज डाउनलोड करा
Scroll to Top